Այս պարտիտուրի պատմությունը սկիզբ է առնում դեռևս 1939թ.-ին գրված «Երջանկություն» բալետից...
«Սկսելով աշխատանքն իմ առաջին բալետային պարտիտուրի վրա՝ ես բնավ ոչինչ չգիտեի բալետի՝ որպես երաժշտական ժանրի, յուրահատկությունների մասին: Արդեն իսկ աշխատանքի ընթացքում սկսեցի արագորեն ըմբռնել և յուրացնել նրա բնորոշ առանձնահատկությունները: Հավանաբար, հիմնականում ինձ օգնեց այն հանգամանքը, որը դեռևս Մյասկովսկին էր նշում, թե Խաչատրյանի երաժշտությունը համակցված է պարի տարերքով...» Այսպես է խոստովանում հեղինակը:
Խոշորագույն քաղաքական գործիչ Անաստաս Միկոյանը կոմպոզիտորի հետ ունեցած ընկերական զրույցի ժամանակ հայ երաժշտության գալիք տասնօրյակի կապակցությամբ բալետային ներկայացում ստեղծելու ցանկություն հայտնեց (այն հայ երաժշտական թատրոնում առաջիններից մեկը և ազգային բալետներից առաջինը, որ ներկայացվեց մինչպատերազմյան դեկադաների ժամանակ): Այդ գաղափարը լիովին համապատասխանում էր կոմպոզիտորի սեփական ստեղծագործական ձգտումներին: Բալետի թեման նույնպես ծնունդ առավ այդ զրույցի ժամանակ, և Միկոյանը Խաչատրյանին խորհուրդ տվեց հանդիպել խորհրդային սահմանապահների և կոլտնտեսականների կյանքի և աշխատանքի մասին «Երջանկություն» բալետային լիբրետոյի հեղինակ, հայ հայտնի ռեժիսոր Գևորգ Հովհաննիսյանի հետ:
Ժամանակը սուղ էր. 1939թ.-ի գարունն ու ամառը՝ գրող Մաքսիմ Գորկու խորհրդով, Խաչատրյանն անցկացրեց Հայաստանում՝ զբաղվելով ֆոլկլորային նյութի հավաքմամբ և ուսումնասիրմամբ: Կոմպոզիտորն իր առջև խնդիր դրեց «սիմֆոնացնել» բալետի պարային երաժշտությունը, հարստացնել այն ժողովրդի կողմից ստեղծված երգերով ու պարային մեղեդիներով: Խաչատրյանն արագորեն հասկացավ ու ձևակերպեց իր երաժշտա-խորեոգրաֆիկ գեղագիտության հիմնական դրույթները:
«Երջանկության» պարտիտուրի վրա կոմպոզիտորն աշխատեց ընդամենը կես տարի: Փորձերը ղեկավարում էր Արթուր Նիկիշի աշակերտը՝ հայտնի դիրիժոր Կոնստանտին Սարաջևը:
Ամեն ինչ արվեց, որպեսզի երկրի ամենաերիտասարդ կոլեկտիվի՝ Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի թատրոնի (այդ ժամանակ այն 6 տարեկան էր) համերգներն հայկական տասնօրյակի շրջանակներում մաքսիմալ հաջողությամբ անցնեին: Կ.Սարաջևն հրաշալի նվագախումբ էր հավաքել: 1939թ.-ի հոկտեմբերի 24-ին Մոսկվայի Մեծ թատրոնում բեմադրվեց «Երջանկություն» բալետը, որն ուղղակիորեն հիացրեց ունկնդիրներին: Շատ մասնակիցներ կառավարական մրցանակներ ստացան, իսկ թերթերը ողողվեցին հիացական գրախոսականներով:
Այդուհանդերձ, այդ ամենը չխանգարեց կոմպոզիտորին խելամտորեն ու գիտակցաբար մոտենալ ստեղծագործության թույլ կողմերին: Լիբրետոն, նույնպես, որոշ թերություններ ուներ: Այդուամենայնիվ, «Երջանկությունը» լավ «ցատկահարթակ» հանդիսացավ խաչատրյանական բալետային արվեստի զարգացման համար: Շուտով Լենինգրադի Կիրովի անվան օպերայի և բալետի թատրոնի ղեկավարությունն առաջարկեց «Երջանկությունը» բեմադրել նոր լիբրետոյով:
Արդյունքում, «Երջանկության» ողջ պարտիտուրը, հեղինակի խոսքերով, իր կողմից «կուլակաթափ արվեց» ...
Աշխատանքն ավարտվեց Համաշխարհային երկրորդ պատերազմի տարիներին՝ «Գայանե» բալետի ստեղծմամբ: Կոմպոզիտորն այսպես է հիշում այդ ժամանակաշրջանի մասին.
«Ես ապրում էի Պերմի «Ցենտրալնայա» հյուրանոցի հինգերորդ հարկում: Այդ ժամանակներն հիշելիս նորից ու նորից մտածում եմ՝ թե որքան դժվար էր մարդկանց համար: Ռազմաճակատին զենք, հաց, մախորկա էր անհրաժեշտ, իսկ հոգևոր սննդի՝ արվեստի կարիք ուներ և՛ ճակատը, և՛ թիկունքը: Մենք՝ արտիստներս ու երաժիշտներս, հասկանում էինք այդ ամենը ու մեր ուժերը ներդնում դրանում: Մոտ 700 էջից բաղկացած «Գայանե»-ի պարտիտուրը գրեցի կես տարվա ընթացքում, հյուրանոցային սառն ու փոքր սենյակում, որտեղ դաշնամուր, աթոռակ, սեղան ու մահճակալ կար: Ինձ համար այն հատկապես թանկ է, քանի որ «Գայանե»-ն խորհրդային թեմայով միակ բալետն էր, որ բեմից չէր իջնում քառորդ դար շարունակ...»
«Սուսերով Պարը» կոմպոզիտորի խոստովանմամբ, հանկարծակի է ծնվել: «Գայանե»-ի պարտիտուրի ստեղծումից հետո սկսվեցին փորձերը: Թատրոնի տնօրենը իր մոտ կանչեց Խաչատրյանին՝ ասելով, որ վերջին գործողության մեջ հարկավոր է պար ավելացնել: Կոմպոզիտորն այն դժկամորեն արեց, քանի որ բալետն ավարտված էր համարում: Այդուհանդերձ, այդ միտքը ստիպեց նրան մտածել:
«Պարը պետք է արագ, մարտական լինի, - հիշում էր Խաչատրյանը։ - Ձեռքերս անհամբերությամբ ակորդ վերցրեցին, և ես սկսեցի մաս-մաս նվագել այն, ինչպես օստինատային, կրկնվող դարձվածք: Կտրուկ շարժում էր անհրաժեշտ. ես վերցրեցի վերևի ձգվող տոնը: Ինչ-որ բան ինձ «բռնեց». ահա, կրկնենք ուրիշ տոնայնության մեջ: Սկիզբը դրված է: Այժմ կոնտրաստ է անհրաժեշտ... Բալետի երրորդ պատկերում երգային թեմա, լիրիկական պատկեր ունեմ: Մարտական սկիզբը ես միացրի այդ թեմային՝ այն սաքսաֆոնն է կատարում, ապա վերադարձա սկզբին, սակայն արդեն նոր որակով: Սկսեցի աշխատել ցերեկվա ժամը 3-ին, իսկ մոտավորապես գիշերվա 2-ին ամեն ինչ պատրաստ էր: Առավոտյան ժամը 11-ին պարը հնչեց փորձի ժամանակ: երեկոյան այն բեմադրվեց, իսկ հաջորդ օրն արդեն գլխավոր փորձն էր ... »:
Կ.Դերժավինի լիբրետոյով «Գայանե» բալետը բեմադրվեց Ն.Անիսիմովայի կողմից 1942թ.-ի դեկտեմբերին, երբ Ստալինգրադի մոտ վիթխարի հերոսամարտ էր ծավալվում: Բեմադրությունը կայացավ Մոլոտովում, ուր էվակուացվել էր Լենինգրադի Կիրովի անվան թատրոնը: Բալետի պրեմիերային դիրիժորական վահանակի մոտ կանգնած էր Պ.Ֆելդտը. նա գրախոսների վկայությամբ ինքն իրեն գերազանցեց: «Ֆելդտը, հատկապես, ուրախացրեց այն ոգեշունչ եռանդունությամբ, - նշում էր կոմպոզիտոր Դմիտրի Կաբալևսկին, - որը նրան որպես տաղանդավոր բալետային դիրիժորի, երբեմն պակասում էր ... »:
Ունկնդրում եք «Գայանեն» թատրոնում, թե լսում եք կենդանի կատարմամբ կամ գրամոֆոնային ձայնագրությամբ, ամեն դեպքում այն անմիջապես տպավորվում է՝ երկար մնալով հիշողության մեջ: Պարտիտուրն համակված է մտքերի ու զգացմունքների ընդարձակ բույլքով, որն առաջ է բերում խաչատրյանական գրչի մեղեդային ու նվագախմբային, լադային ու հարմոնային շռայլություն:
«Գայանե»-ի համաշխարհային ճանաչում ձեռք բերելուն նպաստեցին կոմպոզիտորի կողմից բալետային երաժշտությունից կազմված երեք սիմֆոնիկ սյուիտները:
«Իմ հիշողության մեջ ամուր տպավորվել է «Գայանե»-ի առաջին սյուիտի առաջին կատարումը Համամիութենական ռադիոյի նվագախմբի կողմից՝ Գոլովանովի դիրիժորությամբ, - պատմում է երգչուհի Ն.Շպիլերը: - Ոչ դրանից առաջ, ոչ դրանից հետո (դա 1943թ.-ի հոկտեմբերի 3-ն էր) ինձ չհաջողվեց լսել ծափահարությունների այդպիսի պոռթկում, ականատես լինել նոր ստեղծագործության այդպիսի անառարկելի հաջողության, ինչպիսին այն ժամանակ Միությունների տան Սյունազարդ դահլիճում էր»:
XX դարի մեծանուն կոմպոզիտոր Դմիտրի Շուստակովիչի հավաստմամբ «Գայանեն» նույնպիսի շլացուցիչ հաջողությամբ հնչեց 6 տարի անց Նյու-Յորքում հայտնի դիրժոր Ստոկովսկու ղեկավարությամբ, գիտության և մշակույթի գործիչների համաամերիկյան կոնգրեսի ժամանակ՝ նվիրված խաղաղության պաշտպանությանը:
«Գայանե» բալետի երաժշտության համար Արամ Խաչատրյանը արժանացել է Ստալինյան առաջին կարգի մրցանակի: